Tvrdnja da je Republika Srpska prekršila Dejtonski mirovni sporazum je dio dugotrajnog političkog i pravnog spora u Bosni i Hercegovini. Da bi se tema razumjela, potrebno je objasniti nekoliko ključnih elemenata.
Šta je Dejtonski sporazum?
Dayton Peace Agreement je mirovni sporazum potpisan 1995. godine u američkom gradu Dayton, a formalno potpisan u Paris. Njime je okončan rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) i uspostavljena današnja ustavna struktura države.
Sporazum je definisao Bosnu i Hercegovinu kao međunarodno priznatu državu sastavljenu od dva entiteta:
Ustav Bosne i Hercegovine je zapravo Aneks IV Dejtonskog sporazuma.
U čemu je spor?
Politički predstavnici Bošnjaka često tvrde da vlasti Republike Srpske krše Dejtonski sporazum na nekoliko načina:
1. Prenos nadležnosti i vraćanje entitetskih ovlaštenja
U proteklim decenijama određene nadležnosti (vojska, pravosuđe, indirektni porezi) prenesene su sa entiteta na državni nivo.
Predstavnici Republike Srpske tvrde da su ti prenosi izvršeni pod pritiskom visokog predstavnika i da nisu u skladu sa izvornim Dejtonom.
S druge strane, bošnjačke stranke smatraju da je riječ o zakonitim odlukama koje su potvrđene u institucijama BiH, te da pokušaji “vraćanja nadležnosti” predstavljaju podrivanje ustavnog poretka.
2. Nepriznavanje odluka visokog predstavnika
Institucija visokog predstavnika uspostavljena je Aneksom X Dejtonskog sporazuma.
Office of the High Representative ima ovlaštenja da nadgleda civilnu provedbu mira.
Vlasti Republike Srpske posljednjih godina osporavaju legitimitet visokog predstavnika, posebno nakon imenovanja Christian Schmidt 2021. godine, tvrdeći da njegovo imenovanje nije potvrđeno u Vijeću sigurnosti UN-a.
Bošnjačke stranke i dio međunarodne zajednice smatraju da su odluke visokog predstavnika obavezujuće i da njihovo nepriznavanje znači kršenje Dejtona.
3. Pitanje secesije
Povremene političke izjave o mogućem otcjepljenju Republike Srpske tumače se od strane bošnjačkih lidera kao direktno kršenje Dejtonskog sporazuma, jer Dejton garantuje teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine kao države.
Predstavnici Republike Srpske obično navode da imaju pravo na političku autonomiju unutar Dejtonskog okvira i da ne krše sporazum, već ga tumače “izvorno”.
Pravni i politički aspekt
Važno je naglasiti:
- Ne postoji međunarodna presuda koja formalno proglašava Republiku Srpsku kao entitet da je “prekršila Dejton”.
- Spor se uglavnom vodi kroz političke odluke, odluke Ustavnog suda BiH i reakcije međunarodne zajednice.
Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina je više puta donosio odluke koje su bile predmet spora između entiteta i državnog nivoa.
Zaključak
Tvrdnja da Republika Srpska krši Dejton zavisi od političke i pravne interpretacije:
- Bošnjačke stranke smatraju da potezi vlasti RS podrivaju državne institucije i teritorijalni integritet.
- Vlasti Republike Srpske tvrde da brane izvorni tekst Dejtonskog sporazuma i ustavne nadležnosti entiteta.
Dakle, riječ je o duboko političkom i ustavno-pravnom pitanju, koje je i dalje jedno od ključnih sporova u Bosni i Hercegovini.
